Pello Sasian
Herri bidetik, etorkizuna gure esku
Euskadiren etorkizun politikoari buruzko eztabaida, azken boladan, boterearen inguruan korapilatu da: eskumen gehiago ala gutxiago, estatus berria, estatu propioa edo zentralizazioa. Baina eztabaida horien azpian bada galdera bat, askotan isilagoa baina funtsezkoa: zerk eraikitzen du benetan herri bat? Eta galdera horri emandako erantzunak ez dira beti bateragarriak izaten.
Boterearen logika vs herriaren logika
Euskal tradizio politikoan bi ikuspegi nagusi izan dira. Batzuek uste izan dute herriaren etorkizuna boterea eskuratzean zetzala: konfrontazioa areagotuz, aurkaria garaituz, boterea metatuz. Beste ikuspegi batek, ordea, galdera praktikoagoa egin du: zer egin dezakegu gaur, dauzkagun tresnekin, gure herria sendoagoa izan dadin?
Ez da taktika desberdinen arteko eztabaida; herria ulertzeko bi modu dira.
Agirreren intuizioa: herria egunero eraiki
Bigarren tradizio hori ez zen hutsetik sortu. Jose Antonio Agirreren Gobernuak erbestean ulertu zuen herri bat ezin dela etorkizun politiko baten zain bizi. Herria egunero eraiki behar da: hezkuntzan, kulturan, ekonomian, erakundeetan, nazioarteko harremanetan eta komunitatearen eguneroko bizitzan.
1956ko Munduko Euskal Biltzarrak intuizio hori sakondu zuen: etorkizuna ez da aldarrikapen politiko hutsean oinarritzen, herriaren gaitasunak indartzen dituen proiektuan baizik.
Eredu euskalduna: pieza guztiak norabide berean
Urteekin, tradizio horrek sortu zuen gaur “eredu euskalduna” deitzen duguna. Eredua ez da Kontzertu Ekonomikoa bakarrik, ez autogobernua bakarrik, ez kooperatibak bakarrik. Eredua ez da pieza bakoitza; pieza horiek guztiak elkarrekin lan egiteko gaitasuna da.
Herri‑ekimena eta erakunde publikoak. Enpresak eta unibertsitateak. Kooperatibak eta administrazioa. Euskara eta berrikuntza. Ekonomia eta gizarte‑kohesioa.
Horregatik, autogobernuaren balioa ez dago eskumen kopuruan. Balioa da herri honek tresna horiek erabiltzen jakin izana industria berritzeko, ezagutza sortzeko, ongizatea zabaltzeko eta etorkizuna prestatzeko. Boterea ez da helburua izan; herrigintzaren zerbitzuko tresna izan da.
Eraikuntza isila: herri baten oinarriak
Eredu hori ez zen bere kabuz eraiki. Pertsona askok eraiki zuten.
Enpresariek, kooperatibetako bazkideek, alkate eta zinegotziek, irakasleek, ikertzaileek, funtzionarioek, gizarte‑eragileek, boluntarioek… eta milaka herritarrek, askotan isilean, batzuetan mehatxupean, baina herriari eusten.
Urte luzez, zarata handiena egin duten diskurtsoek estali dute eraikuntza isil hori. Askok konplexuz bizi izan dute beren lana, balio gutxiagokoa balitz bezala. Baina historiak ez du neurtzen nork egin duen oihu handiena; historiak emaitzak uzten ditu.
Eta emaitzek argi erakusten dute: Euskadi ez da Europako gizarterik aurreratuenetakoa bihurtu konfrontazioa areagotzeagatik. Ez da indartu beldurra zabaltzeagatik. Ez da hazi herriaren zati bat beste baten aurka jartzeagatik.
Irakaspen mingarria: muga bat badago
Konfrontazioa demokrazian beharrezkoa da, baina bada inoiz gainditu behar ez den muga. Indarkeria eta gizarte‑koertzioa tresna politiko bihurtzea ez zen soilik akats morala; herrigintzari buruzko akats sakona izan zen. Herri bat ezin da eraiki komunitatea zatituz, ezta desberdin pentsatzen duenari beldurra edo isiltasuna ezarriz ere.
Historiak beste bide bat erakutsi du: Euskadi indartu denean, ez da izan aurkariak desagertu direlako. Indartu da desberdinek elkarrekin eraikitzen jakin dutelako. Herri‑ekimenak eta autogobernuak bat egin dutelako. Boterea komunitatearen zerbitzura jarri delako.
Horixe da herri bidea. Eta horixe da burujabetzaren esanahirik sakonena: boterea metatzea ez, baizik eta komunitate batek bere etorkizuna eraikitzeko duen ahalmena.
Horregatik, gaurko erronka ez da iraganeko eztabaidak berriz bizitzea, ezta autogobernua gutxiestea ere. Erronka da ulertzea zerk egin duen posible azken berrogeita hamar urteetako Euskadi, eta ausardia izatea hori aitortzeko.
Konplexurik gabe.
Eredu euskalduna ez da kasualitatea izan. Pertsona askoren lana izan da. Eta pertsona horiek erakutsi digute herri bat ez dela boterea metatuz handitzen.
Herri bat komunitatea eraikiz egiten da. Horregatik, herri bidetik, etorkizuna gure esku dago.
