Pello Sasian
Azken urteotan, burujabetzaren inguruko eztabaida gero eta gehiago estatusaren bueltan antolatu da. Eskumen berriak, aitortza instituzionalak, marko juridiko sendoagoak. Helburua argia dirudi: botere administratiboa handitzea. Eta neurri batean, logikoa da; estatusak baliabideak, erabaki-gaitasuna eta egonkortasuna ematen ditu. Baina estatusaren lilurak arrisku bat dakar: boterearen beste iturri batzuk lausotzea, edo zuzenean ahaztea.
Pixkanaka, burujabetza ia erabat identifikatu dugu administrazio-boterea eskuratzearekin. Horrek estrategia jakin bat lehenetsi du: errebindikazioa. Errebindikazio-erakundeak indartzea, presioa egitea, aitortza eskatzea. Bidean, ordea, bigarren planoan geratu da burujabetzaren beste zutabe nagusietako bat: gizartegintza, elkarlan soziala, komunean jarduteko gaitasuna.
Arazoa ez da estatusa bilatzea. Arazoa da estatusa helburu bakar bihurtzen denean gertatzen dena. Orduan, burujabetzaren irudikapena estutzen da, eta boterea leku bakar batean kokatzen dela dirudi, instituzioen barruan soilik.
Hala ere, estatusaren lilurak beste ondorio kezkagarri bat ere badu: beste botere mota batzuk lausotzea. Administrazioaren boterea handitzen den neurrian, sarritan iradokitzen da gizartearen boterea bigarren mailakoa dela, edo ordezkagarria. Badirudi instituzioek gero eta eskumen gehiago eskuratzean, gizartearen antolaketa-gaitasuna osagarri bihurtzen dela, laguntzaile huts.
Logika horretan, gizarte-ekimenak ez dira burujabetzaren muin gisa ulertzen, baizik eta instituzioek osatu edo lagundu beharreko egitura gisa. Auzo-sareak, kooperatibak, zaintza egiturak edo hizkuntza-praktikak “ondo daude”, baina ez dira erabakigarriak; administrazioak funtzionatzen duen bitartean, bigarren planoan gera daitezkeen eremuak balira bezala tratatzen dira. Eta hori akats estrategikoa da.
Zergatik? Gizartearen boterea ez delako administrazioaren ordezkoa, ezta haren osagarri pasiboa ere. Aitzitik, edozein botere instituzionalen oinarri soziala da. Gizarteak bere bizitza-baldintzak komunean antolatzeko duen gaitasuna ahultzen denean, administrazioaren boterea ere ahultzen da, nahiz eta formalki indartsuagoa dirudien.
Baina boterearen benetako indarra ez da soilik goitik behera antolatzen dena. Historikoki, eraldaketa sakonenak ez dira administrazioaren barruan sortu, baizik eta gizarteak bere bizitza-baldintzak komunean antolatzeko izan duen gaitasunean. Jendeak elkarrekin jarduteko duen ahalmen horretan datza botere eraldatzailea.
Botere eraldatzailea ez da soilik lege bat onartzea edo eskumen bat eskuratzea. Botere eraldatzailea da dependentzia inposatuak agerian jartzea eta haustea, eta, aldi berean, borondatezko dependentziak eraikitzea: elkarren arteko mendekotasun kontzienteak, partekatuak eta aukeratuak. Alternatibak sortzea da, eta praktikan erakustea bestelako antolaketa-ereduak posible direla. Ez da deklaratzen den zerbait; praktikan metatzen da, eguneroko erabakietan, harremanetan eta antolaketa moduan.
Estatusaren obsesioak, ordea, logika arriskutsu batera garamatza: gure etorkizuna kanpoko aitortza baten mende jartzera. Etorkizuna “lortzeke” dagoen zerbait bezala aurkezten da, eta bitartean, oraina hustu egiten da. Gure esku dagoena bigarren mailan geratzen da, edo etorkizuneko fase baterako uzten da.
Horrek ondorio politiko argiak ditu. Alde batetik, mendekotasuna sortzen du: aldaketa beti beste norbaiten erantzunaren zain egotea. Bestetik, desmobilizazioa: jendeak sentitzen duelako benetako erabakiak beste nonbait hartzen direla. Eta horrela, burujabetza diskurtso bihurtzeko arriskua dago, ez praktika.
Paradoxikoki, gizartegintzatik eta komunean jardutetik sortutako egiturek —askotan ahulak, prekarioak edo ikusezinak— erakutsi dute iraunkortasun eta erresilientzia handiena. Ez dute estatusik behar izan legitimo izateko; erabilgarriak izan dira, eta horregatik sostengatu ditu jendeak. Hor sortu da benetako botere metaketa.
Horregatik, burujabetzaren inguruko eztabaida berriro orekatzea beharrezkoa da. Ez estatusaren kontra egiteko, baizik eta estatusak ezin duelako ordezkatu gizarteak komunean eraikitzen duen boterea. Erakundeak indartzea garrantzitsua izan daiteke, baina gizartegintzaren elkarlana ahultzen bada, burujabetza ez da handitzen.
Azken finean, galdera ez da soilik zer lortuko dugun etorkizunean. Galdera da zer ari garen egiten orain. Zer botere ari garen praktikatzen komunean. Eta zer uzten ari garen besteren esku, gure esku egon litekeenean.
